SOSYAL VE EKONOMİK GÖSTERGELER

2.1. ÜLKE KİMLİĞİ

Devletin Adı                                                             : Türkmenistan

Başkenti                                                                   : Aşkabat

Yönetim Biçimi                                                         : Başkanlık Sistemi

Resmi Dili                                                                 : Türkmence

Dini                                                                           : İslam

Para Birimi                                                               : Manat (TMM)

Üyesi olduğu uluslararası kuruluşlar                      : BM, AGİT, IMF

Yıllık Ortalama Döviz Kuru (Bir dolar karşılığı): 1 USD=5.200 manat (1998’den bu güne resmi sabit kur)               1 USD=23.700 manat (serbest piyasa  2006 yılı ortalaması)

            Yüzölçümü                                                                 : 488.100 km²

Nüfus                                                                         : 6.746.500 (2005, resmi)

Kadın                                                             : 3.393.500

Erkek                                                             : 3.353.000

Yıllık nüfus artışı (%)                                               : %3 (2005)

Nüfus Yoğunluğu (km²/kişi)                         : 13,82 kişi/km²                      

Mesai Saatleri ve Günleri                                       : Pazartesi, Salı, Çarşamba, Perşembe, Cuma 09:00-18:00 (bazı devlet daireleri Cumartesi günleri öğlene kadar da çalışmaktadır)

Vilayetler (ve Başkentleri)                                      : Ahal (Aşkabat), Balkan (Balkanabat), Daşoğuz (Daşoğuz), Lebap (Türkmenabat), Mari (Mari)

Türkiye ile Saat Farkı                                              : Yaz saati+2 saat, Kış saati+3 Saat

Haftalık Çalışma Saati (Ortalama)              : 40 saat

Resmi Tatil Günleri                                                 :

Tablo-1 (Resmi Tatil ve Bayram Günleri)

Uluslararası Telefon Kodu                                       : +993

4-GENEL EKONOMİK DURUMU

4.1.GENEL DURUM

4.1.1.      Genel Ekonomik Yapı

SSCB döneminde diğer Orta Asya Cumhuriyetleri gibi Türkmenistan'ın ekonomik yapısı da, SSCB döneminin ekonomik ihtisaslaşma politikaları gereğince işlenmemiş tarım ürünleri ile pamuk sağlama ve elde edilen hammaddeleri Rusya’ya aktarmak üzere şekillendirilmiştir. Ekonominin hammadde üretimi üzerinde yoğunlaşması ve bu hammaddelerin diğer Cumhuriyetlerdeki sanayilerde kullanılması diğer sektörlerin geri kalmasına neden olmuş ve bunun sonucunda Türkmenistan, SSCB döneminde en geri kalan ve fert başına milli geliri en düşük cumhuriyetlerden biri olmuştur. Bağımsızlıktan hemen sonraki dönemde ise Türkmenistan tarafından izlenen ekonomik strateji, büyük ölçüde dış piyasalardan borçlanarak, enerji sektörünün geliştirilmesi ve yenileştirmek için yatırım yapılması, yine borçlanarak elde edilen kaynakların tarımsal sanayi sektörünün geliştirilmesinde kullanılması olarak özetlenebilir. İzlenen bu strateji ile petrol ve gaz arzı ile pamuk ve tahıl üretimi arttırılmıştır.

Ülkede gayri safi milli hasıla 2005 yılında 120 trilyon manat (resmi kura göre yaklaşık 23 milyar USD) olmuştur. GSMH’da bir önceki yıla oranla resmi verilere göre %20,7'lik bir artış gözlenmektedir (IMF verilerine göre %7). Resmi açıklama yapılmamasına rağmen, 2006 yılı için büyümenin %6, enflasyon oranının ise %11,5 civarında olduğu tahmin  edilmektedir. (IMF, EIU, EBRD)

Toplam  işgücünün yaklaşık yarısının istihdam edildiği tarım sektöründe, üretimin %83,2’si özel sektör tarafından gerçekleştirilmektedir. 2006 yılında (resmi verilere göre) 825 bin ton pamuk üretimi gerçekleştirilerek bir önceki yıla oranla %12 artış sağlanmıştır. Biri gıda politikası bağlamında temel gıda niteliğinde, diğeri ise son yıllarda gelişen ülke tekstil sektörüne ham madde sağladığından, özellikle buğday ve pamuk üretimine büyük önem verilmekte ve durum bizzat Devlet Başkanı’nca takip edilmektedir.

 Bağımsızlığın kazanılmasından sonra piyasa ekonomisine geçiş sürecinde gerçekleştirilmesi gereken özelleştirme faaliyetleri aradan 15 yıl geçmesine rağmen çok yavaş ilerleme kaydetmektedir. Orta ve büyük ölçekli kuruluşların  özelleştirilmesini hızlandırmak, yabancı yatırımcıyı çekmek için Türkmenlerle  aynı  hakları  sağlamak üzere 1997 yılında yeni yasal düzenlemelere gidilerek Devlet Başkanına  bağlı Yabancı Yatırımlar Ajansı kurulmuş, 1998 Ocak ayında Ajansın içinde Özelleştirme Merkezi oluşturulmuştur. Bütün bu çabalara rağmen özelleştirilecek kuruluşların eski teknolojiye sahip olması ve satış için saptanan başlangıç fiyatlarının çok yüksek tutulması nedenleriyle istenilen sonuca ulaşılamamıştır. 2001 yılından itibaren özelleştirme sorumluluğu Ekonomi ve Maliye Bakanlığına geçtiğinden bu yana özelleştirme amaçlı bir satış yapılmamıştır. Önemli işletmelerde devletin ortaklık payı %50 olarak devam etmektedir. Ticaret ve hizmet sektöründe faaliyet gösteren tesislerin ise genellikle Belediyelere ait olduğu görülmektedir.

(Not: Türkmenistan’da çoğu zaman istatistiki bilgilere ulaşmak mümkün olmamaktadır. Resmi olarak yayımlanan kısıtlı konulardaki istatistiki bilgilerin ise çoğu zaman abartılı olduğu ve ülkenin gerçeğini yansıtmadığı tüm uluslararası kuruluşlar tarafından da belirtilmektedir. Bu nedenle, uluslararası örgütler tarafından Türkmenistan hakkında yayınlanan istatistikler dahi tahminlere dayanmaktadır.) 

4.1.2.            Kalkınma Planları

2000-2010 dönemini kapsayan Sovyet tarzı bir “Sosyal ve Ekonomik Dönüşüm Stratejisi” uygulamakta olan Türkmenistan, 2003 yılında bu stratejiye 2020 yılına kadar olan dönemi de içine alan yeni bir uzun vadeli kalkınma programını eklemiştir. Bu stratejiye göre ithal ikamesine dayalı ve belli sektörler için yüksek üretim hedeflerinin konulduğu bir plan benimsenmiştir. Bununla birlikte yapıcı reformların yetersizliği ve ülkedeki siyasi durum nedeniyle ülkeye giren yabancı yatırım da kısıtlı seviyelerde kalmıştır. Sözkonusu kalkınma planına göre 2010 yılına kadar Türkmenistan’da yapılması planlanan yatırımların listesi (Ek-1)’de verilmiştir.

4.2.TARIM VE HAYVANCILIK

Türkmenistan, Sovyetler Birliği’nden kollektif çiftlik sistemini devralmış ve bugüne kadar yapılan reformlar asgari düzeyde kalmıştır. Devlet halen tarım ürünlerinin dağıtımını ve pazarlamasını kontrol etmektedir. Ülkenin en büyük gelir kaynaklarından olan pamuk ihracatı da Tarım Bakanlığı’nın tekeli altındadır. Bununla birlikte ülke topraklarının kalitesinin düşük olması, sulama sistemlerinin yetersizliği ve ülkenin ikliminin tarıma elverişli olmaması tarım sektörünün gelşmesini engelleyen diğer faktörlerdir.

Ülkedeki tarım alanlarının yarısından fazlasında pamuk yetiştirilmektedir. Türkmenistan, Orta Asya’da Özbekistan’dan sonra ikinci önemli pamuk üreticisidir. Dünya sıralamasında 14’üncü üretici olan ülkenin pamuk üretimi toplam tarım sektörünün %70’ini oluşturmaktadır. Pamuk üretimi devlet tarafından sübvanse edilmekte ve üreticinin tohum, gübre ve makine giderlerinin %50’si devlet tarafından karşılanmaktadır. Buna karşılık üreticiler, topladıkları pamukları devlete belli bir fiyattan satmak zorundadırlar. Ekonomik plana göre 2020 yılına gelindiğinde tahıl üretiminin 2000 yılına göre 3 kat, pamuk üretiminin ise 5 kat artması planlanmaktadır. Bu amaç doğrultusunda zirai makineler yenilenmekte ve girdilerin kalitesi yükseltilmektedir.

Türkmenistan’da üretilen diğer önemli ürünleri buğday, arpa, mısır, çeltik, susam, kavun, karpuz, üzüm ve meyan köküdür.

Tablo-4 (Başlıca Tarim Ürünleri Üretimi)

Kaynak: Türkmenistan Milli İstatistik Enstitüsü

4.3 SANAYİ

              Türkmenistan’a Sovyetler Birliği’nden önemli bir sanayi altyapısı kalmamıştır. 1970’lerden itibaren Moskova, Türkmenistan’da sadece petrol ve doğalgaz ile pamuk işleme alanlarında yatırımlar yapmış ve bu nedenle sanayi altyapısı bu sektörler ile kısıtlı kalmıştır. Bağımsızlıktan sonra Türkmenistan’da sanayinin ağırlığı enerji sektörüne kaymışsa da, pamuk işlemesi ekonomi içerisindeki önemini korumaktadır. Üretilen pamuk, büyük ölçüde ülke içerisinde işlenmektedir. Ülkenin tekstil altyapısı büyük ölçüde Türk yatırımları ile gerçekleştirilmiştir. Aynı şekilde son yıllarda çimento, gübre, plastik boru gibi ülkenin ihtiyacı olan malları üreten tesisler birer birer açılmaya başlanmıştır.  

4.1.   ULAŞTIRMA VE TELEKOMÜNİKASYON

              Ülkede genel olarak ulaştırmada benzinin ucuzluğunun da etkisi ile karayolu tercih edilmektedir. Karayolu ağı yaygın olmakla beraber, altyapı eksiklikleri mevcuttur. Ayrıca, 1000 km.’si son 15 yılda yapılmış olan toplam 3000 km.’lik demiryolu ağı ülkenin büyük şehirlerini birbirine bağlamakta ve genellikle yük taşımacılığında kullanılmaktadır. 90’lı yıllarda demiryolunun İran’a da bağlanması ile İstanbul-Beijing arasında kesintisiz bir tren hattı kurulmuş olsa da, Türkmenistan ile İran arasındaki hat aktif olarak kullanılmamaktadır. Modern bir filo ile donatılmış olan Türkmenistan Havayolları, iç hatlarda çok düşük ücretler ile tüm şehirler arası uçuşlar düzenlemektedir. Ayrıca, birçok önemli uluslararası noktaya da uçuşlar mevcuttur.  

              Ülkede telefon altyapısı, eski teknoloji olmasına rağmen yeterlidir. Şehiriçi görüşmeler ücretsiz olup, diğer hizmetler ise oldukça ucuzdur. Ancak ülkede internet hizmeti çok kısıtlı bir kitleye verilmekte olup, halkın internete erişimi hemen hemen imkansızdır. Yeni Başkan’ın seçilmeden önceki vaatlerinden birisi interneti yaygınlaştırmak olmakla beraber, bu belli başlı şehirlerde açılan birkaç internet-kafeden öteye gidememiştir. Verilen internet hizmeti sadece dial-up olup, yetersizdir. Ülkede en önemli kuruluşların bile web sitesi bulunmamakta, ya da güncellenmemektedir. Ülkede biri devlete ait 3 mobil telefon şirketi (diğerleri Rus ve Çin firmalarıdır) faaliyette olup, kapsama alanı sadece belli başlı şehirler ile kısıtlıdır.      

4.2.   TİCARET VE HİZMETLER 

              Bankacılık sektörü, Türkmenistan’da oldukça zayıf kalmaktadır. Sektör eski Sovyet sisteminin karakteristiklerini taşımakta ve yukarıdan kontrol edilmeye devam etmektedir. Kredilerin tamamına yakını kamu sektörüne gitmekte olup, özel sektöre mali aracılık minimum düzeydedir. Küçük özel bankalar dahil olmak üzere ticari bankacılığın gelişimi ülkenin makroekonomik çevresi, özel sektörün gelişmemesi ve hepsinden önemlisi devletin ekonomide fazlası ile kontrolü tarafından sınırlandırılmıştır. Devlet Başkanı’na bağlı olan Merkez Bankası, banka kurma ve dış operasyonlar için lisansları vermekte, bankaların mevzuat kapsamında hareket etmelerini denetlemekte, döviz kurunu ve faiz oranlarını da belirlemektedir. Ülkede borç, iflas, teminat, kefil ve ipotek gibi konularda yeni düzenlemelere ihtiyaç vardır. Sigorta sistemi ise henüz ülkeye yerleşmemiştir.

              Ziraat Bankası’nın bir iştiraki olan Türkmen-Türk Ticaret Bankası, Türkmenistan’da faaliyet gösteren çok az sayıdaki yabancı bankadan birisidir.  

4.3.   DOĞAL KAYNAKLAR VE ENERJİ

Türkmenistan’ın en büyük gelir kaynağı olan doğalgaz üretimi, bir devlet kuruluşu olan “Türkmengaz” tarafından gerçekleştirilmektedir. Türkmenistan’ın resmi kaynaklara göre doğalgaz rezervleri 2 trilyon m³, petrol rezervleri ise 400 milyon ton seviyelerindedir. 2005 yılında 63 milyar m³ doğalgaz ve 9,5 milyon ton ham petrol üretilmiştir. Türkmenistan, 2020 yılına kadar enerji sektörüne 60 milyar dolarlık yatırım yaparak yıllık üretim kapasitesini 240 milyar m³ doğalgaz ve 100 milyon ton petrol seviyesine çıkarmayı hedeflemektedir. Türkmenistan’ın 1989 yılında 90 milyar m³ olan doğalgaz üretimi, ilerleyen yıllarda pazar bulunamaması ve nakil hatlarının yetersizliği nedeniyle 1998 yılında 13 milyar m³’e düşmüş, ancak Rusya ve Ukrayna ile yapılan anlaşmalar ile tekrar bugünkü seviyelere gelmiştir.

Türkmenistan, 2006 yılında sattığı doğalgazın bin m³’ünün önce 44 USD’den 65 USD’ye daha sonra ise 100 USD’ye artırmıştır. Eylül 2006 yılında Rusya Federasyonu’na 2007-2009 yılları için bin metreküpü 100 USD’dan 162 milyar metreküp doğalgaz satma anlaşması imzalamıştır.

Türkmenistan’ı Afganistan üzerinden Pakistan ve Hint Okyanusu’na bağlayacak olan TAP Boru Hattı Projesi de gündemde olan projelerden olup, 1600 km. uzunluğunda ve 33 milyar m³ kapasiteli olması planlanan bu hat ile Türkmen gazı Uzak Doğu pazarlarına da ulaşabilecektir.

Bunun yanısıra Türkmenistan son yıllarda yakın ilişkiler geliştirdiği Çin Halk Cumhuriyeti ile, 2006 yılı başında 30 yıl süreyle yılda 30 milyar m³ doğalgaz alımını içeren bir anlaşma imzalamıştır. Anlaşmaya göre nakil hattı inşaatı 2006 yılı sonuna kadar başlayacaktır. (2007 yılı başı itibarı ile henüz inşaat başlamamıştır)

Türkmenistan, doğalgazın yanısıra petrol endüstrisini de geliştirmek için çeştli girişimlerde bulunmaktadır. 1990’lı yıllarda 3 milyon ton seviyelerinde olan petrol üretimi, 2000’li yıllarda 10 milyon ton seviyelerine çıkmıştır. Sektöre daha fazla yabancı yatırım çekilmesi hedeflenmekte, ancak üretim-paylaşım anlaşmalarının içerdikleri yabancı ortaklara getirilen şartlar ve genel olarak ülkedeki yatırım ortamının yetersizlği buna engel teşkil etmektedir. Ülkenin iki rafinerisi olan Hazar kıyısındaki Türkmenbaşı Rafinerisi ve Özbekistan sınırındaki Seydi Rafinerisi, Türk firmalarının da yer aldığı projeler ile son yıllarda yenilenmişlerdir.   

Bunların yanısıra, ülkede sodyum sülfat, krom sülfür, kurşun, brom, bentonit, tuz, kükürt, potasyum, kaya tuzları, baz ve nadir metaller, sülestin, maden suları, yapı malzemeleri vb. değişik türden maden yatakları da bulunmaktadır.

4.4.   SON YILDA EKONOMİYİ ETKİLEYEN İÇ VE DIŞ OLAYLAR

Yeni Devlet Başkanı Gurbanguly Berdimuhammedov yaptığı ilk açıklamalarda kendi döneminde de önceki dönemde takip edilen ekonomi politikalarının izleneceğini belirtmiş olmasına rağmen, uluslarası çevreler doğal kaynak zengini ülkenin daha açık bir ekonomiye geçmesi halinde çok daha başarılı olacağını belirtmektedirler. Küçük girişimciliğin gözle görülür bir harekete geçmiş olması, bu yönde bir işaret olarak algılanabilir.

2006 yılında, Türkmenistan’ın önemli gelir kaynaklarından biri olan doğalgazın ödemeleri konusunda Ukrayna ile bazı anlaşmazlıklar gözlemlenmiş olup, bu gelirin kesintiye uğraması ile Türkmenistan’ın iç ödeme dengeleri bozulabilmekte ve ülkede iş yapan Türk müteahhitlik firmalarının da istihkak ve hakedişlerinin gecikmesine dolaylı olarak etki edebilmektedir.